ظهوره و ختمه و رجوعه إلى اللَّه ، ولى در نهايات متحدند كه : « نبى چون آفتاب آمد ولى ماه * يكى شد در مقام لى مع اللَّه » « 1 » تأخر حضرت مولى الموالى از سرور كاينات نظير تأخر جوهر مجردى از جوهر مجرد ديگر نيست . و از باب تنظير ، همچون تأخر عرض از جوهر است . زيرا عرض از شؤون جوهر و ظهور جوهر است . و تشبيه از جهتى مقرّب ، و از جهاتى كثيره مبعد است . برخى از ارباب حديث روايت شريف را از اين قرار نقل كرده‌اند كه « إن اللَّه تعالى كان إذ لا كان ، فخلق الكان و المكان » . به اين لحاظ كه اطلاق « ممكن » به « مكان » در عرف اكابر از محدثان نظاير زياد دارد . مصنّف محقّق حديث شريف را به نحو كامل شرح و دقايق آن را ذكر فرموده‌اند . ذوق آن قدوهء ارباب حق و يقين بىنياز از توصيف است . و شرح مشكلات از احاديث و تقرير مراد صاحبان و وارثان ولايت مطلقهء محمديه از عهدهء متكلمان خارج است ؛ و در بعضى از موارد حتى تسلط به علم اعلى و حكمت متعاليه نيز در اين مقام كافى نيست ؛ تنها احاطه به رموز كلمات ارباب عرفان مشكل گشاست كه گفت : خليلى قطّاع القوافي إلى الحماء * كثير و أمّا الواصلون قليل « كه حد خوبى گل را هزاردستان گفت » « 2 » . نظر به اينكه انظار سائلان و طالبان معرفت در عصر ائمه به عالم شهادت و ماده متوجه بود ، از آن بزرگواران سؤال مىشد كه خداوند قبل از خلقت ، چگونه

--> ( 1 ) - گلشن راز ، ص 80 ، بيت 338 . ( 2 ) - ديوان فروغى بسطامى ، غزل 136 .